sobota, 7 grudnia 2019 r.

Jubileusz 400-lecia PWSD - historia

Bogate opracowanie historii gnieźnieńskiego seminarium już na samym wstępie napotyka na bardzo poważne trudności. Aż trudno uwierzyć, że do naszych czasów nie zachowały się praktycznie żadne akta seminaryjnej kancelarii z pierwszych lat jej istnienia. Wielokrotnie snute na ten temat dywagacje wciąż nie pozwalają na odkrycie zagadki gdzie i w jakich okolicznościach mogły zaginąć źródła, na pewno bardzo bogatej jego historii. Być może zabrali je z sobą misjonarze ze Zgromadzenia św. Wincentego a Paulo, którzy po przeszło stuletniej pracy w nad zarządem domu formacji opuścili miasto Gniezno w 1835 roku. Jednocześnie może jawić się pytanie skąd wiemy o, czasem nawet bardzo dokładnej, aczkolwiek na pewno niekompletnej chronologii dziejów seminarium gnieźnieńskiego. Z pomocą przychodzą nam zatem akta i zapisy prowadzone przez kapitułę katedralną, która była niejako zobowiązana do starannego prowadzenia kancelarii, jak i zarządu całym mieniem. Na podstawie źródeł można zatem zrekonstruować fakty historyczne do których należą między innymi:

1581 - W Kaliszu powołane zostaje do życia pierwsze na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej seminarium duchowne
26 III 1591 - Żnin - Arcybiskup Gnieźnieński Stanisław Karnkowski wzywa opatów Arnolfa Uchańskiego z Sulejowa i Stanisława Kietlińskiego z Witowa na generalne posiedzenie kapituły gnieźnieńskiej, w charakterze doradców w sprawie diecezjalnego seminarium duchownego.
1597 - Arcybiskup Karnkowski przebywając w Gnieźnie z racji odbywającej się tu tzw. Kapituły generalnej dostrzega niedostatek ilości kleryków, którzy pomagaliby w katedrze i uświetniali swoją obecnością i służbą odprawiające się tam nabożeństwa. Prymas w związku z tym postanawia powołać do życia seminarium duchowne.
12 VIII 1598 - Pierwszy akt fundacyjny, stanowiący niejako pierwszy krok na drodze realizacji pomysłu otwarcia seminarium duchownego w Gnieźnie. Arcybiskup przygotowuje wstępne uposażenie seminarium, następnie próbuje je poszerzyć, wcielając do niego bogate probostwo kanoników regularnych Grobu Chrystusowego w Gnieźnie. Aby pomysł ten zrealizować 26 II 1600 roku uzyskuje zgodę królewską od króla Zygmunta III, który, przychylając się do prośby arcybiskupa, pozwala na włączenie dochodów prepozytury kanonicznej Grobu Chrystusowego w Gnieźnie na rzecz nowo założonego tam seminarium duchownego. Zabiegi zakonu w Rzymie zamiar ten niweczą.
22 X 1598 - Arcybiskup Karnkowski przedstawia kapitule gnieźnieńskiej projekt przeniesienia seminarium kaliskiego do Gniezna. Ta przyjmuje to z uznaniem, lecz niestety brakuje dowodów czy kiedykolwiek zajmuje się tą sprawą. Po czterech latach ponownie wraca się do realizowania projektu otwarcia seminarium duchownego w Gnieźnie.
26 XI 1602 - Łowicz Stanisław Karnkowski arcybiskup gnieźnieński eryguje i uposaża seminarium diecezjalne dla 12 kleryków w Gnieźnie

Dekret erekcyjny podaje ramy organizacyjne seminarium jak i dokładniejsze zagadnienia gospodarcze

Dekret fundacyjny

Chociaż już przed wielu laty, ufundowaliśmy i uposażyliśmy Seminarium Archidiecezjalne przy kolegium Ojców Jezuitów w mieście królewskim Kaliszu, idąc za wskazaniami dekretów Świętego Soboru Trydenckiego, jak pełniej o tym świadczy pismo przez nas wydane, niemniej jednak, gdy niedawno, w ubiegłym roku przebywaliśmy przez pewien czas w Gnieźnie i zauważyliśmy wówczas w chórze brak kleryków, którzy usługiwaliby kapłanom pełniącym święte funkcje i pomagali chłopcom w śpiewie, na mocy naszego obowiązku i szczególniejszej miłości, jaką darzymy naszą oblubienicę, także i w tej dziedzinie okazując troskę o naszą oblubienicę, seminarium...drugie erygujemy


W myśl dekretu erekcyjnego w całym seminarium miało kształcić się 12 wychowanków. Praktycznie całkowitą opiekę nad seminarium, w zastępstwie arcybiskupa gnieźnieńskiego sprawuje kapituła katedralna, a kierownictwo samym zakładem spoczywa na księżach diecezjalnych i składa się z prefekta (kierownika) i dwóch profesorów.
Prefekt był odpowiedzialny za naukową i duchową formację kleryków oraz w gospodarką seminarium. Powoływany zostawał na to stanowiska przez kapitułę katedralną, co było jej obowiązkiem. Analizując lata początkowego okresu istnienia seminarium wspomnieć należy nazwiska trzech jego prefektów Chronologicznie pierwszym z nich był Michał Sabinus, który już 5 XII 1616 roku zrezygnował z urzędu. Drugim prefektem, będącym zarazem jednym z pierwszych wychowanków seminarium, był z kolei Jakub Dubius. W 1609 r. Jako alumn wysłany na studia do Italii, uzyskał tam tytuł doktora obojga praw. Kiedy w roku 1611 wrócił do Polski, po przyjęciu święceń kapłańskich i pełnieniu przez pewien czas funkcji penitencjarza katedralnego, kapituła powierzyła mu w 1616 roku stanowiska: prefekta oraz wykładowcy prawa kanonicznego.
Wyszukiwanie odpowiednich ludzi na stanowiska nastręczało kapitule to nie małych trudności. Mimo kłopotów, kanonicy wywiązywali się z tego obowiązku należycie. W 1637 r. podjęto starania na Uniwersytecie Jagiellońskim o przysłanie akademika na stanowisko prefekta, a pod koniec XVII wieku zadekretowano, że prefektami mogą być jedynie akademicy krakowscy. Pierwszym z nich był Mateusz Burszowicz. Pełnił on swój urząd od 1638 - IX 1643, kiedy to Akademia Krakowska odwołała go z urzędu.
Prefekt miał roztaczać opiekę nad alumnami, czuwać nad przestrzeganiem przez nich regulaminu, troszczyć się o ich życie duchowe i udzielać zgody na kilkudniowe opuszczenie seminarium. Decydował także o dopuszczaniu ich do niższych święceń.
W myśl dekretu erekcyjnego w seminarium duchownym wykłady prowadzić mieli dwaj profesorowie prawa, z których jeden miał uczyć kleryków prawa kościelnego, drugi zaś świeckiego. Faktycznie jednak na przestrzeni pierwszych lat istnienia zakładu wyróżnić można trzy grupy wykładowców. Pierwszą nich stanowili nauczyciele prawa, drugą wykładowcy sztuk wyzwolonych, a trzecią nauczyciele śpiewu i ceremonii kościelnych.

Sam dekret erekcyjny nie wystarcza do otwarcia seminarium, należy zdobyć jeszcze zatwierdzenie króla polskiego i Stolicy Apostolskiej. Zgodę króla arcybiskup pragnie uzyskać na najbliższym sejmie (ten obraduje w Krakowie w dniach 4 II - 5 III 1603 r.). Ponieważ jednak w roku 1603 arcybiskup poważnie choruje i nie może osobiście udać się do Krakowa, wysyła tam z tą sprawą archidiakona Wincentego de Sevé

2 III 1603 - Kraków - Zygmunt III król polski transumuje i zatwierdza dokument Stanisława Karnkowskiego Arcybiskupa gnieźnieńskiego dotyczący erekcji i uposażenia seminarium diecezjalnego w Gnieźnie
23 IV 1603 - De Sevé przedstawia kapitule pismo kancelarii królewskiej
25 X 1603 - Kapituła stwierdza, że gmach seminaryjny jeszcze nie nadaje się do zamieszkania, ze względu na bardzo poważne braki architektoniczne.
8 VI 1603 - Umiera Arcybiskup Stanisław Karnkowski, który nie dożywa otwarcia zakładu.
X 1604 - Na piątym posiedzeniu jesiennej sesji kapituły zapada decyzja o zwrócenie się do Stolicy Apostolskiej w celu zatwierdzenia założenia seminarium. Udać ma się tam ówczesny prowizor - Wincenty de Sevé.
14 VIII 1605 - Powrót do kraju seminaryjnego prowizora i przywiezienie aktu zatwierdzenie Stolicy Apostolskiej. Do tego czasu kapituła na użytek seminarium zakupuje wsie leżące w okolicy Gniezna .
28 IV 1613 - W Gnieźnie podczas jarmarku wybucha pożar, który rozmiarami obejmuje całe miasto. Ponieważ pożar ogarnia także drewniany gmach seminaryjny, stanowi to pierwszy poważny wstrząs w historii seminarium. Klerycy zamieszkują w wynajętym domu, który umożliwia kontynuowanie nauki. Jedyną niedogodność stanowi znaczna odległość od kościoła.
1613-1620 - Nad odbudową radzi się przez 7 lat. W tym czasie klerycy zamieszkują kilka prywatnych domów, w tym i w prywatnym domu ówczesnego prefekta Jakuba Dubiusa. Kolejny arcybiskup Wawrzyniec Gembicki pragnąc sfinalizować sprawę odbudowy spalonego seminarium zwraca uwagę na plac, zwany Rymanowskie, którego właścicielem są wikariusze katedralni, a który doskonale nadaje się według niego na miejsce dla seminarium. Kapituła przyjmuje ten pomysł, ale wikariusze nie chcą przystać na tę propozycję. W końcu, pod warunkiem zamiany na folwark archidiakona gnieźnieńskiego, przystają na propozycję arcybiskupa.
23 IV 1621 - Łowicz Wawrzyniec Gembicki Arcybiskup Gnieźnieński zamienia z kolegium wikariuszy katedralnych w Gnieźnie folwark Kustodię na plac zwany Rymanowskie z wszystkimi zabudowaniami i użytkami dla seminarium diecezjalnego w Gnieźnie, do którego w 1623, na mocy postanowień synodu diecezjalnego w Łowiczu (1620r.), przenosi się kaliskie seminarium diecezjalne. Przynosi to w konsekwencji z jednej strony zwiększenie liczby alumnów, a z drugiej wzrost uposażenia.
1624 - W Gnieźnie wybucha zaraza, która na krótki czas przerywa normalny tok studiów. Profesorów i klerycy przenoszą się do Niestronna, gdzie przebywają do ustania razy (1625r.) Od 1624 seminarium trapią też wielkie kłopoty finansowe. Wzrastają koszty utrzymania kleryków jak i zakładu, dochody są bardo niskie, rozchody z roku na rok coraz bardziej przekraczają wysokość uposażenia. Powoduje to, że arcybiskup Wężyk w 1637 wysuwa propozycję przeniesienia gnieźnieńskiego seminarium do Kalisza. Kapituła jednak, nie zgadzając się z tym pomysłem, zwleka z odpowiedzią na propozycję prymasa. Ten umiera 27 V 1638 r.
1637-1655 - Począwszy od roku 1637 do pierwszej połowy XVII w. obserwowany jest okres szczytowego rozwoju gnieźnieńskiego seminarium. Do końca nie wyjaśniony do dziś pozostaje motyw arcybiskupa Łubieńskiego, który w 1644 r. Przedstawia kolejną propozycję przeniesienia seminarium. Kapituła ponownie stanowczo opiera się temu pomysłowi, a prymas ulega.
1655-1670 - Lata świetności seminarium przerywa w roku 1655 inwazja szwedzka. Doprowadza ona do niemal całkowitego zniszczenia majątków seminaryjnych, na skutek zarówno samego przemarszu, jak i grabieży dokonanych przez wojsko. Bardzo zachwianej pozycji seminarium przygląda się kolejny arcybiskup - Mikołaj Prażmowski, który w 1667 r. ratunek dla niego widzi, podobnie jak poprzednicy, w przeniesieniu domu formacji do Kalisza, gdzie, według niego, kwitną studia. Idąc na bardzo szerokie ustępstwa, próbuje za wszelką cenę przeforsować swoją propozycję. Nie chce zlikwidować gnieźnieńskiego seminarium, ale Gniezno wykorzystać jako miejsce praktyki duszpasterskiej w katedrze, po odbyciu trzyletnich kaliskich studiów filozoficznych. Kapituła jednak zdecydowanie odrzuca kolejną propozycję wykorzystując argument, że założycielowi seminarium gnieźnieńskiego chodziło nie tyle o gruntowne wykształcenie naukowe, ile o praktyczne przygotowanie do kapłaństwa przez służbę w katedrze. Odtąd arcybiskup nie powraca do tej sprawy, ale też nie przejawia odtąd żadnego zainteresowania seminarium.
1670-1718 - Od 1670 r. Seminarium wraca do normalnego stanu. Niweczone są zniszczenia wojenne. Dostrzega się tez nieznaczny wzrost liczby kleryków (w seminarium znajduje się od 7-9). Przez 20 lat brakuje pieniędzy na remont gmachu seminaryjnego. Chociaż po czasie sytuacja polepsza się i podejmowane są pierwsze próby napraw, to jednak brak konserwacji powoduje coraz gorszy stan gmachu seminaryjnego. Dopiero w 1698 zaczynają być kierowane prośby o pomoc finansową do ówczesnego arcybiskupa Radziejowskiego. Niestety w tym czasie żaden poważny remont nie jest przeprowadzany i zabudowania w 1700 roku ulegają zupełnej ruinie. W czasie wojny północnej, z powodu prawie całkowitego zniszczenia, majątki nie dostarczają już żadnych dochodów. Brak pieniędzy uniemożliwia ratowanie domu seminaryjnego jak również i utrzymanie normalnej liczby kleryków. Kapituła redukuje ich liczbę do dwóch, a następnie do trzech. Udziela tez seminarium niezbędnej pomocy finansowej.
1718 - Próby podniesienia z upadku seminarium gnieźnieńskiego przez Arcybiskupa Stanisława Szembeka, który w 1718 dokonuje jego reorganizacji. Pragnie on, by kapituła przez rok naprawiła cały gmach od fundamentów i by po roku mogło tam zamieszkać 12 kleryków. Kapituła natomiast: zwiększa liczbę studiujących alumnów do czterech, fundusze na cel odbudowy pragnie zbierać z dochodów wsi Więcbork i Kobylniki. (Nie wiadomo czy w ogóle zaczęto odbudowę przed VI 1718r.)
8 VI 1718 - Decyzję arcybiskupa, na mocy której seminarium gnieźnieńskie ma zostać zreorganizowane przedstawia kapitule katedralnej kanonik Feliks Kretkowski. W swoim dekrecie arcybiskup zarządzanie i troskę o seminarium powierza Zgromadzeniu Misjonarzy św. Wincentego a Paulo. Początkowo stanowi to okres świetności seminarium.
1782-1783 - Z pomocą seminarium duchownemu przychodzi arcybiskup Antoni Ostrowski. Funduje on z własnych funduszów nowy, jednopiętrowy gmach. Stoi on już w obecnym miejscu i swoim kształtem przypominał dzisiejsze seminarium, choć od XVIII wieku ulegała ono dalszym przeobrażeniom. Posiada refektarz, salę wykładową i dwie salki Z tego też czasu pochodzi dzisiejsza kaplica Zwiastowania NMP. Gmach może pomieścić około 40 alumnów.
Okres zaborów - W okresie zaborów rząd pruski podejmuje próby zlikwidowania seminarium gnieźnieńskiego (1801,1822,1835). Tylko dzięki protestom Arcybiskupa Krasickiego udaje się uniknąć zamknięcia instytucji. Kolejny arcybiskup Raczyński w 1811 roku, w trosce o podniesienie poziomu wykształcenia kleru diecezjalnego, wprowadza obowiązek czteroletnich studiów seminaryjnych. Upadek Napoleona niesie za sobą podział terytorium Księstwa Warszawskiego. Prusacy rozpoczynają zagorzały atak mający zlikwidować archidiecezję gnieźnieńską. Doprowadza to, do usunięcia Księży Misjonarzy z Gniezna, po przeszło stuletniej pracy w seminarium gnieźnieńskim
1835-1875 - Arcybiskup Marcin Dunin nie zgadza się na zamknięcie seminarium gnieźnieńskiego. Tworzy on seminarium wspólne dla diecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Przebieg studiów w nim wygląda następująco: po trzyletnim przygotowaniu teoretycznym w seminarium poznańskim, alumni udają się na kurs praktyczny do seminarium gnieźnieńskiego, które otrzymuje nazwę: "Seminarium Clericorum Practicum" - czyli "Seminarium Praktyczne". (Taka sytuacja trwa aż do roku 1927). W okresie Kulturkampfu rząd pruski zamyka obydwa seminaria. Gnieźnieńskie seminarium przerywa swoją działalność w 1875 r. W tym czasie kandydaci do stanu duchownego kierują się na uniwersytety zagraniczne między innymi do Rzymu, Insbrucku, Monasteru.
1886 - Na mocy ustawy wydanej przez rząd pruski z 21 V 1886 o zezwoleniu na reaktywowanie seminariów funkcjonujących przed 1873 rokiem otwarte zostaje praktyczne seminarium gnieźnieńskie. Opiera się ono na regulaminie zatwierdzonym przez arcybiskupa Juliusza Dindera.
1914-1918 - Okres I wojny światowej nie przynosi zahamowania działalności seminarium gnieźnieńskiego. Funkcjonuje ono bez większych przeszkód do 1927 roku. Ówczesny kardynał Dalbor nie widzi potrzeby wprowadzania poważniejszych zmian w organizacji czy sposobie zarządzania seminarium. Ogranicza on swoją władzę w tym zakresie tylko do pewnych kwestii gospodarczych i spraw personalnych takich jak: nominacja rektora, wykładowców i członków komisji do spraw zarządu majątkiem seminaryjnym.
1927-1939 - Rozbudowany, przez dobudowanie trzeciego piętra oraz dwóch bocznych skrzydeł, gmach seminarium gnieźnieńskiego może pomieścić już 120 kleryków i 6 profesorów. Kardynał Hlond przeprowadza reorganizację studiów seminaryjnych i przenosi do Gniezna dwuletnie studium filozofii, natomiast w 1933 przedłuża okres studiów teologicznych w Poznaniu do lat czterech. W ten sposób struktura studiów teologicznych zgadza się z Kodeksem Prawa Kanonicznego. Kardynał Prymas zmienia całą obsadę personalną seminarium, powołując w 1927 roku: na stanowisko rektora - ks. Aleksandra Żychlińskiego, wicerektora - ks. Kazimierza Kowalskiego, a ojcem duchownym zostaje ks. Michał Kozal, późniejszy rektor, biskup i błogosławiony męczennik obozu w Dachau. Kardynał Hlond przywiązuje też olbrzymią wagę do odpowiedniego poziomu duchowego i intelektualnego seminarium gnieźnieńskiego. Angażuje się osobiście w opracowywanie projektu statutów seminariów - wymaganych przez Kodeks Prawa Kanonicznego. Żywo interesuje się życiem i problemami seminarium: sam określa czas trwania wakacji i okresowych przerw w nauce, decyduje o zmianach w programie studiów i kilka razy w roku osobiście nawiedza seminarium. Podejmuje też starania w celu stworzenia z seminarium gnieźnieńskiego i poznańskiego akademii kościelnej, która posiadałaby prawo nadawania stopni licencjackich i doktorskich. Niestety zarówno w realizacji tego projektu, jak i w planach założenia w roku szkolnym 1939/45 niższego seminarium duchownego przeszkadza wybuch II wojny światowej
1939 - W roku rozpoczęcia wojny archidiecezja gnieźnieńska i poznańska posiada dwa wspólne zakłady teologiczne w Gnieźnie i Poznaniu. W 1938 r. poczet alumnów wynosi w Gnieźnie 66 osób. Seminarium, w którym odbywano dwuletnie studia filozoficzne, nie reaktywowało działalności po wielkich feriach w 1939 r. Zajęty przez Niemców gmach uczelni służy początkowo jako szpital wojskowy, a następnie, przejęty przez Schutzpolizei, jako pierwsza w Kraju Warty szkoła policyjna dla Volksdeutschów. Tu po przyśpieszonym czteromiesięcznym kursie mają wychodzić komendanci posterunków policyjnych. Cały gmach zostaje przebudowany na wzór niemieckich koszar, niszcząc zabytkowe elementy wnętrz. Do budowy placu ćwiczeń używany jest gruz ze zburzonej w pierwszym tygodniu okupacji - synagogi żydowskiej. Cały księgozbiór natomiast wywieziony zostaje do kościoła św. Michała w Poznaniu.
1945 - Po wyzwoleniu bardzo szybko reaktywowane zostają studia seminaryjne. Klerycy, którym wojna przerwała formację mogą ukończyć ją w trybie przyspieszonym. W latach 1945-47, na skutek zniszczonego seminarium poznańskiego, tylko w Gnieźnie odbywają się całe 6-letnie studia filozoficzno - teologiczne.
15 VII 1945 - Pierwsze powojenne święcenia kapłańskie dla 4 diakonów.
1948 - 1953 - Powrót do przedwojennego modelu studiów filozoficznych w Gnieźnie i teologicznych w Poznaniu.
1953 - Kardynał Stefan Wyszyński, w porozumieniu z arcybiskupem Dymkiem, powołuje do życia odrębne seminarium gnieźnieńskie, z całym sześcioletnim programem studiów. Rok akademicki 1953/54 to pierwszy rocznik nowego trybu nauki.
24 V 1978 - Przyjęcie kopii obrazu MB Częstochowskiej w seminarium gnieźnieńskim
3-4 VI 1979 - Ojciec Święty Jan Paweł II pielgrzymując po swojej ojczyźnie nawiedza Gniezno. W rezydencji arcybiskupów gnieźnieńskich spotyka się z moderatorami, profesorami i klerykami seminarium duchownego. Po wizycie papieża wzrasta znacznie liczba kandydatów do kapłaństwa.
12 IX 1979 - Zgoda Arcybiskupa Wyszyńskiego na budowę nowego gmachu seminarium, mającego zapewnić lepsze warunki mieszkaniowe w przeludnionym gmachu seminaryjnym
15 XI 1982 - Wmurowanie kamienia węgielnego pod budowę nowego gmachu seminaryjnego. Dokonuje tego Prymas Polski Kardynał Józef Glemp. Pierwsi klerycy wprowadzają się do nowej części w roku 1987. Połączona piętrowym łącznikiem ze starym budynkiem zawiera nową kaplicę pw. Chwalebnej Bogarodzicy Królowej Apostołów, zbudowaną na planie krzyża greckiego z ażurowym sklepieniem kasetonowym i XIV wiecznym ołtarzem pochodzącym z Zielińca. Na parterze i pierwszym piętrze umieszczone są sale wykładowe, nowa aula z witrażami polskich świętych i błogosławionych, a także czytelnia, klerycki sekretariat oraz sala profesorska. Na drugim i trzecim piętrze znajdują się pokoje profesorskie i kleryckie
3 X 1984 - Wizyta w seminarium Matki Teresy z Kalkuty
1 XII 1998 - Papieski Wydział Teologiczny w Poznaniu na mocy umowy zawartej pomiędzy Konferencją Episkopatu Polski a Rządem Rzeczpospolitej Polskiej zostaje włączony w struktury Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, tworząc Wydział Teologiczny

ze strony http://www.pwsd.gniezno.opoka.org.pl

Polecamy