środa, 18 września 2019 r.

Rys historii Kościoła w Bydgoszczy

Kościół katolicki w Bydgoszczy legitymuje się długą i bogatą historią. Już w XII w. w osadzie bydgoskiej należącej do książąt kujawskich, zbudowano grodowy kościół romański pw. św. Idziego, który był zapewne kościołem parafialnym ( rozebrany w 1879 r.). W XIV w. utworzony został dekanat. Bydgoszcz wchodziła w skład biskupstwa ze stolicą początkowo w Kruszwicy, później we Włocławku. Od 2 połowy XVIII w. należała do archidiecezji gnieźnieńskiej.

Po nadaniu Bydgoszczy praw miejskich w 1346 r. i zwycięskiej wojnie trzynastoletniej miasto przeżywało okres szybkiego rozwoju. Pogłębiła się i poszerzyła lokalna eklezjosfera. W końcu XIV w. w obrębie murów miejskich zbudowano drewniany kościół parafialny pw. św. Mikołaja, który wkrótce spłonął. Świątynię odbudowano w latach 1466 – 1502 w stylu gotyckim pw. św. Marcina i Mikołaja. Fara do lat 20-tych XX w. była centrum jedynej parafii bydgoskiej. W mieście nad Brdą powstawały klasztory: karmelitów (1398 r.), bernardynów (1480 r.), klarysek ( ok. 1615 r.), jezuitów ( 1617 r.). Wzniesione zostały kolejne świątynie: Wniebowzięcia NMP ( karmelici), św. Jerzego ( bernardyni), Św. Trójcy, Św. Ducha. W XVII w. jezuici zbudowali barokowy kościół pw. św. Ignacego Loyoli ( zburzony w 1940 r.). Przy kościołach tworzyły się bractwa religijne, powstawały fundacje i kaplice.

Pomyślny rozwój miasta i lokalnego Kościoła przerwany został w następstwie wojen szwedzkich w XVII w. i wojny północnej (1700 – 1721). Wkrótce Bydgoszcz znalazła się pod okupacją Królestwa Prus. Pod panowaniem tego państwa, z krótkimi przerwami, pozostawała przez 148 lat ( 1772 – 1920). Okupant kasował zakony i likwidował świątynie katolickie. W tym trudnym okresie fara pozostawała głównym ośrodkiem życia religijno – narodowego polskich mieszkańców miasta.

W styczniu 1920 r. Bydgoszcz powróciła do Rzeczypospolitej. Nastąpiła repolonizacja miasta. Głębokim przeobrażeniom uległa także struktura wyznaniowa mieszkańców. W przededniu II wojny światowej katolicy stanowili 91 % ogółu mieszkańców Bydgoszczy.

Głębokim przeobrażeniom struktury społecznej i wyznaniowej bydgoszczan towarzyszyły istotne zmiany w organizacji miejscowego Kościoła. Jedyna istniejąca w Bydgoszczy parafia farna nie mogła już dalej należycie wypełniać funkcji duszpasterskich. Stąd w 1920 r. władze kościelne utworzyły w tym mieście 4 okręgi duszpasterskie, a w 1924 r. erygowały 4 parafie. W 1933 r. powstała kolejna parafia pw. Św. Antoniego z Padwy. W przededniu II wojny światowej w 140-tysięcznej Bydgoszczy było 6 kościołów parafialnych, 2 kościoły sukursalne, 1 kościół garnizonowy, 2 kaplice publiczne i 12 kaplic półpublicznych. Opiekę duszpasterską sprawowało w nich 52 kapłanów świeckich i zakonnych. Od 1921 r. funkcjonowały 2 dekanaty: bydgoski miejski i podmiejski. Cechą charakterystyczną wspólnot parafialnych było rozwinięte życie organizacyjne.

Aktywne życie parafii przerwał najazd Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. Okupant poddał eksterminacji tysiące polskich mieszkańców i całe instytucje. Spośród 50 duchownych katolickich śmierć poniosło 17 ( 34%). Mimo ogromnych trudności Kościół bydgoski prowadził działalność duszpasterską i trwał przy bydgoszczanach.
Po II wojnie światowej Kościół znalazł się w trudnej rzeczywistości. Władze komunistyczne prowadziły mniej lub bardziej otwartą walkę z Kościołem. Ten ostatni, w niezwykle trudnych warunkach, realizował swoją misję. W rozwijającej się przestrzennie i ludnościowo Bydgoszczy erygowano nowe parafie i prowadzono w nich ożywioną działalność duszpasterską. Tylko w 1946 r. utworzono kolejnych 6 parafii. Wkrótce więc po zakończeniu wojny w Bydgoszczy działało już 12 parafii, które dysponowały 11 kościołami i zrzeszały ponad 142 tys. wiernych, tj. ok. 96% ogółu mieszkańców.

W okresie PRL Kościół bydgoski mimo rozlicznych trudności zdołał umocnić swoją strukturę. U schyłku tego okresu działały 4 dekanaty, które obejmowały 39 parafii. W latach 1970 – 1990 zbudowano w mieście 14 świątyń. W celu wspierania wspólnych dla całego miasta inicjatyw duszpasterskich prymas Polski powołał w 1982 r. wikariusza biskupiego w Bydgoszczy, którym został bp Jan Nowak ( godność tę pełnił do 1996 r.).

Po przełomie 1989 r. nastąpił dalszy rozwój Kościoła w Bydgoszczy. W 1993 r. metropolita gnieźnieński abp Henryk J. Muszyński erygował przy kościele farnym Kapitułę Bydgoską pw. Matki Boskiej Pięknej Miłości – Matki Kościoła. Jednocześnie podniósł farę do rangi kolegiaty. Papież Jan Paweł II przebywając w Bydgoszczy w 1999 r. podniósł tę świątynię do godności konkatedry. Nieco wcześniej bullą z maja 1997 r. nadał zasłużonej dla Kościoła świątyni parafialnej pw. św. Wincentego a Paulo prawa i przywileje bazyliki mniejszej.

Pogłębione omówienie działalności Kościoła bydgoskiego przekracza ramy tego szkicu. W każdym razie decyzja papieża dotycząca utworzenia diecezji ze stolicą w Bydgoszczy to dobitny wyraz uznania wiekopomnych zasług lokalnego Kościoła i wielkie zobowiązujące wyróżnienie.


Autor: dr Janusz Kutta
dyrektor Archiwum Państwowego w Bydgoszczy

Polecamy