piątek, 24 marca 2017 r.

Kapituła

Kapituła katedry gnieźnieńskiej posiada najdłuższą tradycję spośród wszystkich innych instytucji centralnych archidiecezji. Bez większego ryzyka pomyłki można powiedzieć, że jej korzenie sięgają wieku XI. Pierwsze informacje źródłowe o kapitule pojawiają się dopiero w XIII w. Aż do połowy XIV w. w skład kapituły wchodziło najpierw 6, później 7 prałatów (prepozyt, dziekan, archidiakon, kantor, scholastyk, kustosz, i od II 1331 r. kanclerz) i 26 kanoników (łącznie było 32 członków kapituły). W 1354 r. abp Jarosław Bogoria Skotnicki zredukował liczbę kanoników do 23, pozostawiając 7 prałatur. Taki stan przetrwał aż do rozbiorów. Dokonana w 1796 r. przez władze pruskie sekularyzacja majątku kościelnego, zmusiła, wskutek braku dochodów, abpa Ignacego Raczyńskiego do zredukowania liczby członków kapituły. Pozostawiając 7 prałatur, ograniczył liczbę kanoników do 15. Dalsza redukcja liczby członków kapituły nastąpiła w związku z wykonaniem bulli "De salute animarum" (1821). Odtąd w skład kapituły wchodził prepozyt i 6 kanoników. Bulla regulowała również sposób powoływania członków kapituły: prepozytura i kanonikaty zwolnione w miesiącach nieparzystych miały podlegać nominacji Stolicy Apostolskiej, natomiast kanonikaty, które zawakowały w miesiącach parzystych miały być obsadzane przez arcybiskupa gnieźnieńskiego. Z czasem uprawnienia Stolicy Apostolskiej przeszły na rząd pruski, który jej tylko przedstawiał kandydatów.

Do obowiązków kapituły należała
1. rezydencja przy katedrze,
2. bardzo poprzez wieki akcentowana służba chórowa, polegająca na odmawianiu godzin kanonicznych (de facto Matutinum w niedziele i uroczystości I i II kl). Od bulli "De salute animarum" obwiązywało to 44 razy w ciągu roku. Następnie odprawianie per turnum mszy konwentualnych w niedziele, święta i czwartki, obecność na nich, udział w procesjach adwentowych, wielkopostnych, w krzyżowe i suche dni, obecność na nabożeństwach pasyjnych w niedziele W. Postu. Jako bodziec do wypełniania tych obowiązków służyły tzw. distributiones quotidianae, na które składały się określone sumy pieniężne i artykuły żywnościowe,
3. udział w posiedzeniach zwanych kapitułami, dzielących się na generalny (3 razy w roku: 23 IV, 24 VI, 20 X) i cotygodniowe (we wtorki), za które - dla dopingu - obecni otrzymywali tzw. konsolacje (pieniężne).
4. wybór arcybiskupa,
5. opieka nad majątkiem arcybiskupim w czasie "sede vacante",
6. pomoc arcybiskupowi w administrowaniu diecezją. "Bez jej rady i udziału - pisze ks. J. Korytkowski - arcybiskupi nic ważniejszego nie podejmowali". Kapitułę nazywano senatem arcybiskupim. Niewątpliwą jednak zasługą, którą można dostrzec tylko z perspektywy czasu, było to, że kapituła pełniła rolę nośnika tradycji diecezjalnych i stała, a niekiedy nadal trwa, na ich straży.

Kapituła miała prawo m. in. do:
1. własnego herbu i pieczęci
2. autonomii
3. własnej siedziby i forum sądowego,
4. osobowości prawnej
5. niezależnej administracji majątku
6. obsadzania wakansów kapitulnych
7. władzy dyscyplinarnej nad swoimi członkami
8. wyboru kanonicznego arcybiskupa
9. udziału w synodach diecezjalnych i prowincjonalnych.

Kanonikom przysługiwało prawo do:
1. specjalnego stroju chórowego, na który od 1689 r. składała się rokieta i mantolet. W 1694 r. kapituła otrzymała przywilej używania rzymskich kap fioletowych, takich, jakie nosili kanonicy Bazyliki św. Piotra na Watykanie, a w 1863 r. papież Pius IX udzielił przywileju noszenia "całkowitego fioletowego stroju z biretem włącznie, na podobieństwo stroju biskupiego".
2. dystynktorium, które w formie do dziś używanej nadał prymas Teodor Potocki w 1735 r. kapitule gnieźnieńskiej jako jedynej w Polsce. W trzy lata później przywilej ten zatwierdził papież Klemens XII i dołączył dla noszących odpust zupełny na godzinę śmierci.
3. stalli w chórze
4. miejsca i głosu w kapitule
5. używania kanonu i pierścienia przy celebrze (zlikwidowana po Soborze Watykańskim II)

Niektóre z tych praw z upływem czasu zostały uchylone przez ogólne ustawodawstwo kościelne, inne - wskutek własnej inercji.
Źródłem utrzymania kanoników był pokaźny majątek kapitulny. Obok majątku wspólnego czyli stołowego zwanego mensa capitularis istniał majątek dotacyjny przeznaczony na utrzymanie pojedynczych kanoników, którzy poza tym - w zależności od spełniania swoich obowiązków - otrzymywali różne gratyfikacje w postaci konsolacji, dystrybucji dziennych i partycypacji w majątku gracjalnym. Bullą "De salute animarum" Pius VII skasował wszelkie dotychczasowe prebendy i ich tytuły, zapewniając członkom kapituły dotację stałą od rządu pruskiego z tytułu zabranych dóbr. W okresie międzywojennym uposażenie kanoników stanowiły, na mocy konkordatu, dotacje państwowe oraz dochody z inkorporowanego w 1928 r. do kapituły beneficjum w Kwieciszewie. Od 1945 r. Kapituła nie posiada żadnego uposażenia.

Kolejna reorganizacja kapituły miała miejsce w okresie międzywojennym. Dzięki staraniom kard. A. Hlonda (1929-1930) Stolica Apostolska ustanowiła w 1930 r. 3 prałatury (prepozyt, dziekan, kustosz). Liczba członków kapituły pozostała nadal ta sama (7).Następnej zmiany w strukturze kapituły dokonał kard. S. Wyszyński w 1957 r. Powiększył liczbę kanoników gremialnych do 12, w tym 4 prałatury: prepozyt, dziekan, kustosz i czwartą bez nazwy. Prałatom przysługiwało używanie białej infuły.

Ostatni statut kapituły z 3.I.1991 r., zatwierdzony przez kard. J. Glempa, zlikwidował, zgodnie normami nowego prawa kanonicznego, prałatury, a wprowadził w to miejsce, wybieralne co 5 lat, urzędy: prepozyta, czyli przewodniczącego, dziekana, kustosza, prokuratora i sekretarza. "Przewodniczącego czyli prepozyta wybiera Kapituła spośród biskupów pomocniczych Arcybiskupa Gnieźnieńskiego na okres 5 lat, a zatwierdza Arcybiskup Gnieźnieński" (Statut). Do podstawowych zasad kapituły należy - według Statutu - "sprawowanie uroczystych czynności liturgicznych w Bazylice katedralnej, dbałość o rozwój kultu św. Wojciecha, wypełnianie zadań ujętych statutami oraz zleconych przez arcybiskupa gnieźnieńskiego".

Polecamy