Zarys dziejów Archidiecezji Gnieźnieńskiej

Fundacja i erekcja archidiecezji gnieźnieńskiej miała miejsce w latach 999/1000 za rządów Bolesława Chrobrego i pontyfikatu pap. Sylwestra II. Na synodzie rzymskim w r. 999 łącznie z kanonizacją św. Wojciecha dokonał papież kanonicznej erekcji archidiecezji i na jej pasterza prekonizował brata Męczennika Radzyma-Gaudentego, którego źródła historyczne nazywają "archiepiscopus sancti Adalberti".

W następnym roku (1000) na słynnym zjeździe gnieźnieńskim dekret o erekcji arcybiskupstwa został zrealizowany przez legata papieskiego kardynała oblacjonariusza Roberta.
Pierwszy wstrząs przeżyła archidiecezja gnieźnieńska, w latach 1036-38, kiedy reakcja pogańska, a następnie najazd Brzetysława Czeskiego całkowicie zdezorganizowały życie kościelne.
Wydarzenia te tak opisuje Anonim zw. Gallem w swojej "Kronice": "Nadto jeszcze, porzucając wiarę katolicką - czego nie możemy wypowiedzieć bez płaczu i lamentu - podnieśli bunt przeciw biskupom i kapłanom Bożym i niektórych z nich, jakoby w zaszczytniejszy sposób, mieczem zgładzili, a innych, jakoby rzekomo godnych lichszej śmierci, ukamienowali.

W końcu zarówno od obcych, jak i od własnych mieszkańców Polska doznała takiego spustoszenia, że w zupełności niemal obraną została z bogactw i ludzi. Wtedy to Czesi zniszczyli Gniezno i Poznań i zabrali ciało św. Wojciecha. Ci zaś, co uszli z rąk wrogów lub którzy uciekli przed buntem swoich poddanych, uchodzili za rzekę Wisłę na Mazowsze. A wspomniane miasta tak długo pozostały w opuszczeniu, że w kościele św. Wojciecha męczennika i św. Piotra Apostoła dzikie zwierzęta założyły swe legowiska".

Pełną organizację archidiecezji gnieźnieńskiej przywrócił dopiero król Bolesław Śmiały (1058-1079). Można przypuszczać, że od samego początku archidiecezja otrzymała granice stałe, ze względu jednak na brak dokumentu erekcyjnego nie sposób dzisiaj je dokładnie określić. Przyjmuje się, że w skład ówczesnej archidiecezji gnieźnieńskiej wchodziła wschodnia część Wielkopolski, Kujawy, Łęczyckie, Sieradzkie, rozległe tereny Mazowsza i prawdopodobnie również leżąca na prawym brzegu Noteci kasztelania nakielska. Po raz pierwszy terytorium archidiecezji gnieźnieńskiej określiła bulla papieża Innocentego II "Ex commisso nobis" z dn. 7 VII 1136 r., wymieniając na jej obszarze kasztelanie: gnieźnieńską, ostrowską, łeknińską, nakielską, żnińską, kaliską, czestramską (nad Baryczą), rudzką, część milickiej, sieradzką, spicimierską, małogoską, rozpierską, łęczycką, łowicką, wolborską, żarnowską i skarżyńską oraz niezidentyfikowane kasztelanie "Trablovici et Radlici". Po 1226 r. arcybiskup gnieźnieński posiadał jurysdykcję nad terytorium kasztelanii słupskiej, którą biskup Henryk Wachholz wcielił samowolnie w 1307 r. na powrót do diecezji kamieńskiej (spór o tę kasztelanię toczył się jeszcze w 1319 r. przed trybunałem papieskim). Drobne zmiany terytorialne miały miejsce w drugiej połowie XIV w. na granicy z diecezją poznańską i krakowską. Włączono wówczas do archidiecezji gnieźnieńskiej parafie: Żoń, Grylewo, Jaktorowo, Kłobuck i Krzepice. W połowie XV stulecia parafia Czestram została odłączona od Gniezna i wcielona do diecezji poznańskiej. Inne zmiany terytorialne, dokonane na przestrzeni XV i XVI w. są bez większego znaczenia.

Obszar archidiecezji gnieźnieńskiej, ukształtowany w średniowieczu, wynosił ok. 40 100 km2 i był opisany następującymi granicami: "najdalej wysuniętym na północ punktem archidiecezji była parafia Borzyszków k. Bytowa. Od miasta Białoborga na Pomorzu linię graniczną między archidiecezją a biskupstwem poznańskim stanowiła rzeka Głód aż do Noteci pod Miasteczkiem, a stąd biegła na południe do Pobiedzisk (...) i dalej zwężała się na niekorzyść archidiecezji ku południowi aż do rzeki Lutyni, pozostawiając Wrześnię po stronie archidiecezji. Od Lutyni poprzez Grabów, Wieruszów i Bolesławiec, dalej Prosną biegła granica aż do Krzepic, gdzie rozpoczynało się sąsiedztwo z diecezją krakowską. Ostrzeszów, Kępno i Byczyna pozostawały po stronie wrocławskiej. Od Krzepic granica biegła w kierunku południowo-wschodnim aż do źródeł Nidy i Chęcin w rejonie Kielc. Od Chęcin linia graniczna szła w kierunku zachodnim korytem rzeki Pilicy aż do Nowego Miasta, a następnie w kierunku północnym aż do parafii Kociarzów, Gębice i Kwieciszewo. Od Kwieciszewa na Kujawach lina graniczna biegła na północ i korytem Noteci aż do Nakła, a stąd do Borzyszkowa k. Bytowa". "Do archidiecezji należała nadto enklawa na pograniczu diecezji poznańskiej i wrocławskiej z parafiami Kobylin, Krotoszyn i Zduny" (B. Kumor).

Zasadniczy zrąb sieci parafialnej ukształtował się w średniowieczu, choć nie zachowały się z tamtych czasów pochodzące dekrety erekcyjne. Pierwszy spis parafii znajdujemy dopiero w "Liber beneficiorum" abp. Jana Łaskiego z ok. 1512 r. Archidiecezja liczyła wówczas ok. 680 parafii.

Również w średniowieczu nastąpił podział archidiecezji gnieźnieńskiej na archidiakonaty, oficjalaty i dekanaty.
 
Pierwsza wzmianka o urzędzie archidiakona w Polsce pochodzi z r. 1108 i dotyczy prawdopodobnie archidiakona gnieźnieńskiego, jednego dla całej archidiecezji (zajmował 3 miejsce wśród prałatów kapituły metropolitalnej). Podział diecezji na archidiakonaty dokonali jednak dopiero arcybiskupi w XIII w. Powstały wówczas obok gnieźnieńskiego, archidiakonat łęczycki (przed 1218 r.) kaliski (przed 1234 r.) rudzki (przed 1239 r.) zwana później "territorium Vielunense", uniejowski (przed 1301 r.) i kurzelowski (przed 1306 r.). W tymże wieku został powołany do życia po r. 1226 archidiakonat pomorski z siedzibą w Słupsku, ale w 1307 r. odpadł on od archidiecezji gnieźnieńskiej. Na początku XVI w. abp Jan Łaski utworzył jeszcze dwa archidiakonaty: w 1512 r. - kamieński, dla pomorskiej części archidiecezji gnieźnieńskiej oraz w 1522 r. - archidiakonat łowicki. Taki podział diecezji przetrwał aż do początków XIX w.

Oficjał był stałym sędzią biskupim. Pojawił się w Polsce w drugiej połowie XIII w. Rezydował z reguły w stolicy diecezji i obejmował swoją jurysdykcją cały obszar. Od XV w. coraz częściej używał określenia generalis. Już u schyłku XIII w. pojawili się jednak w Polsce pierwsi oficjałowie okręgowi (foralni), którzy sprawowali funkcje oficjalskie na mniejszym, określonym obszarze diecezji.

Najstarszym, znanym oficjałem gnieźnieńskim, był Konrad występujący 28.I.1264 r. Rezydujący w Gnieźnie oficjał generalny był na specjalnych prawach, spełniał bowiem obok dwu funkcji sądowych: 1) zastępcy arcybiskupa na obszarze archidiecezji i 2) takiegoż zastępcy metropolity, także funkcję trzecią: sędziego arcybiskupiego pierwszej instancji na terenie Gniezna i okolic (w tym sensie można mówić o terytorium oficjalatu gnieźnieńskiego). Gnieźnieński oficjał nosił nazwę generalnego. Od XV w. pełnił również funkcję wikariusza generalnego arcybiskupa (vicarius generalis in spiritualibus). W XVII w. został utworzony drugi oficjalat i wikariat generalny w Łowiczu dla południowo-wschodniej części archidiecezji.